Tijdens de coronaperiode zijn veel ondernemingen overgestapt op thuiswerken. Na afloop van de pandemie stonden zij voor de keuze: doorgaan met thuiswerken of terugkeren naar kantoor. In organisaties waar thuiswerken inmiddels tot het nieuwe normaal behoort, wordt doorgaans een thuiswerkregeling opgesteld. 

Daarbij speelt ook de verantwoordelijkheid van de werkgever een rol: vanuit arbo-oogpunt moet de thuiswerkplek voldoen aan de eisen van een gezonde werkplek. Daarom verdient deze ook een plaats in de risico-inventarisatie en -evaluatie (RI&E). Aangezien de werkgever verantwoordelijk is, wil die dan ook controle hebben over de inrichting van die werkplek. 

Zo werd in het thuiswerkprotocol van een onderneming de volgende bepaling opgenomen: "De medewerker verplicht zich toe te staan dat de werkgever, of een door de werkgever aangewezen arbodeskundige, de werkplek komt inspecteren." Met andere woorden: een verplichte controle van de thuiswerkplek. 

Is verplicht huisbezoek toegestaan?  

De vraag is of dat zomaar kan. Een verplicht huisbezoek toestaan vormt een vergaande inbreuk op de privacy. De hoofdregel is dat een huurder of huiseigenaar iedereen de toegang tot de woning mag ontzeggen. Er bestaan enkele uitzonderingen, waarvan er een in dit verband van belang is. 

De Arbowet stelt in Artikel 24 lid 3 dat de Arbeidsinspectie een woning mag betreden zonder toestemming van de bewoner. Maar dat gebeurt niet zomaar. Op grond van de Algemene wet op het binnentreden is daarvoor schriftelijke toestemming vereist van de advocaat-generaal van het Ressortsparket, de officier van justitie of de hulpofficier van justitie. 

Kortom, net als voor de politie, de FIOD en andere opsporingsdiensten, geldt dat ook inspecteurs van de Arbeidsinspectie alleen met een gerechtelijk bevel een woning mogen betreden. 

Gezagsverhouding en toestemming 

Op grond van deze wettelijke bepalingen is af te leiden dat de werkgever, of een door hem aangewezen functionaris, die mogelijkheid niet heeft. Ook niet wanneer de werkgever zich beroept op het bestaan van een gezagsverhouding. Door in de thuiswerkovereenkomst op te nemen dat de medewerker verplicht is toe te staan dat de werkgever of een aangewezen arbodeskundige de werkplek komt inspecteren, beroept die zich feitelijk op deze gezagsverhouding.  

Een andere zaak is dat de werkgever met toestemming van de bewoner de woning mag betreden. De vraag is echter of het vragen van toestemming standhoudt. In privacyzaken waarbij werknemers toestemming hadden gegeven voor het afnemen van een drugstest, heeft de rechter de verleende toestemming onderuitgehaald. 

De reden hiervoor is dat de medewerkers zich, vanwege de gezagsverhouding, mogelijk niet vrij voelden om nee te zeggen. Daarom kiest een modelovereenkomst in een brochure over thuiswerken waarschijnlijk voor een eigen verklaring van de medewerker in plaats van een huisbezoek. 

Is een huisbezoek proportioneel?  

Daar komt nog bij dat het helemaal niet nodig is om zo'n heftige inbreuk op de privacy van de werknemer te maken met een verplichte controle van de thuiswerkplek. Een maatregel moet immers proportioneel zijn. Als je met een minder zwaar middel het doel kunt bereiken, moet je dat minder zware middel inzetten. 

En inderdaad, er zijn minder vergaande mogelijkheden. Zoals de al genoemde eigen verklaring, eventueel aangevuld met een mondelinge of schriftelijke beschrijving. Ook kan aan een medewerker gevraagd worden om de werkplek met een korte video of met foto's in beeld te brengen.  

Om te zorgen dat de werknemers er niet alleen voor komen te staan, is het zaak om in de thuiswerkregeling vast te leggen dat huisbezoek niet is toegestaan. En dat controle plaats moet vinden op basis van een eigen verklaring, eventueel ondersteund met foto's of een filmpje.  

Controle op thuiswerkplek toegestaan?  

Naast controle op de vormgeving van de thuiswerkplek, willen werkgevers vaak ook zicht hebben op het thuiswerken zelf. Bij voorkeur met direct toezicht via de camera op de computer of laptop van de medewerker. Maar ook dat is niet zomaar toegestaan. 

Controle op de thuiswerkplek is in wezen vergelijkbaar met controle op de werkplek binnen de onderneming. Ook daar is permanent cameratoezicht niet toegestaan. Bovendien moet de controle en de daarmee gepaard gaande inbreuk op de privacy van de werknemers bij hen bekend zijn. Daarbij moet worden beargumenteerd waarom en in welke mate het bedrijfsbelang zwaarder weegt dan het privacybelang van de werknemer. 

Uiteindelijk moet de mate van inbreuk op de privacy van de werknemer proportioneel zijn. Ook bij een groot bedrijfsbelang dient de ondernemer het minst ingrijpende middel in te zetten waarmee het beoogde doel te bereiken valt; zwaardere middelen zijn uit den boze. Bespioneren via de camera of met behulp van spyware is in beginsel niet toegestaan. 

Bovendien mag een bedrijf spyware alleen inzetten met instemming van de ondernemingsraad. Er is dan immers sprake van het invoeren van een regeling inzake voorzieningen gericht op of geschikt voor waarneming van of controle op aanwezigheid, gedrag of prestaties van de in de onderneming werkzame personen (Wor, artikel 27 lid 1 sub l).  

Informeren bij controle op thuiswerken 

Werkgevers doen er verstandig aan de wijze van controle op thuiswerken vast te leggen in een privacyreglement, als onderdeel van de thuiswerkregeling. Het is daarbij van belang werknemers duidelijk te informeren over dat er controle plaatsvindt, wat er precies wordt gecontroleerd en op welke wijze dat gebeurt. 

Dit artikel verscheen in iets andere vorm op ORnet